AdBlock filtrlari orqali foydalanuvchi joylashuvni aniqlash mumkin: VPN hamma narsani yashira oladimi?
Ko‘pchilik internet foydalanuvchilari VPN (Virtual Private Network) xizmatidan foydalanganda o‘zini to‘liq anonim va kuzatuvlardan himoyalangan deb hisoblaydi. Darhaqiqat, VPN foydalanuvchining haqiqiy IP-manzilini yashiradi, trafikni shifrlaydi va internet-provayder yoki ochiq Wi-Fi tarmoqlaridagi kuzatuvchilardan himoya qiladi. Biroq zamonaviy kuzatuv texnologiyalari shuni ko‘rsatmoqdaki, VPN barcha tahdidlarga qarshi mutlaq himoya vositasi emas.
Yaqinda ma’lum bo‘lgan yangi aniqlash usuli shuni ko‘rsatdiki, brauzerda faollashtirilgan AdBlock filtr ro‘yxatlari orqali foydalanuvchining qaysi mamlakatda ekanini yoki qaysi tildan foydalanishini taxmin qilish mumkin. Eng ajablanarlisi, bu ma’lumotlarni aniqlash uchun VPN yoqilgan yoki o‘chirilganining ahamiyati deyarli yo‘q — ya’ni VPN ham bu holatda to‘liq himoya bera olmaydi.
Muammo nimada?
Reklama bloklovchi kengaytmalar — masalan, uBlock Origin, AdBlock Plus yoki Brave Browser’ning ichki himoya tizimi — internet sahifalaridagi reklama va kuzatuvchi skriptlarni maxsus filtr ro‘yxatlari yordamida bloklaydi.
Asosiy ro‘yxat — EasyList — ingliz tilidagi reklamalarga qarshi mo‘ljallangan. Ammo foydalanuvchilar ko‘pincha qo‘shimcha ravishda o‘z mamlakatiga xos filtrlarni ham faollashtiradi:
- Germaniyada — EasyList Germany
- Fransiyada — Liste FR
- Italiya, Ispaniya, Braziliya va boshqa davlatlar uchun ham alohida ro‘yxatlar mavjud
Bu ro‘yxatlar mahalliy reklama tarmoqlarini bloklaydi va himoyani kuchaytiradi. Ammo aynan shu individual sozlamalar foydalanuvchini boshqalardan ajratib turuvchi noyob “raqamli barmoq izi”ga aylanadi.
Texnik jihati: qanday aniqlanadi?
Yangi yaratilgan sinov vositasi (proof-of-concept) oddiy JavaScript yordamida foydalanuvchining qaysi filtr ro‘yxatlari faolligini aniqlay oladi.
Jarayon quyidagicha ishlaydi:
- Veb-sayt brauzer orqali ma’lum bir reklama domenidan juda kichik rasm yuklashga urinadi.
- Agar bu domen AdBlock tomonidan bloklangan bo‘lsa, so‘rov deyarli darhol (odatda 5 millisekunddan kam vaqt ichida) rad etiladi.
- Agar bloklanmagan bo‘lsa, so‘rov tarmoqqa chiqadi, DNS so‘rovi amalga oshadi va bu jarayon 50–500 millisekund yoki undan ko‘proq vaqt oladi.
Tizim har bir mamlakatga oid filtr ro‘yxatidan 30 ga yaqin domenni tekshiradi. Agar ularning 20 tasi juda tez (masalan, 30 millisekunddan kam) rad etilsa, demak o‘sha mamlakat filtri yoqilgan deb xulosa qilinadi.
Bu usul:
- VPN orqali ham ishlaydi
- Tor Browser’da ham samarali
- Hech qanday cookie yoki maxsus ruxsat talab qilmaydi
- Faqat mijoz tomonidagi JavaScript yordamida amalga oshiriladi
Natijada foydalanuvchining real mamlakati yoki til muhiti aniqlanishi mumkin.
VPN nega yordam bermaydi?
VPN IP-manzilni yashiradi, biroq brauzer ichidagi sozlamalar va konfiguratsiyalarni o‘zgartirmaydi. Fingerprinting usullari aynan mana shu jihatga tayanadi.
AdBlock filtrlaridan tashqari, quyidagi omillar ham raqamli izni yanada aniqlashtiradi:
- Vaqt zonasi (timezone)
- Klaviatura joylashuvi
- Brauzer tili
- Ekran o‘lchami va ruxsati
- O‘rnatilgan shriftlar
- Qurilma turi va operatsion tizim
Ushbu parametrlar birlashtirilganda foydalanuvchi shaxsi tor doiragacha aniqlanishi mumkin.
Oldini olish mumkinmi?
Afsuski, bu turdagi aniqlash usulini to‘liq bartaraf etish oson emas. Foydalanuvchi oldida bir nechta variant bor:
- Mamlakatga xos filtrlarni o‘chirish
— Biroq bu ko‘proq mahalliy reklamalar ko‘rinishiga olib keladi. - Tasodifiy boshqa davlat filtrlarini yoqish
— Bu “niqob” vazifasini bajarishi mumkin, ammo tizimni murakkablashtiradi. - Reklama bloklovchidan butunlay voz kechish
— Ammo bu xavfsizlik va qulaylikni sezilarli darajada kamaytiradi. - Fingerprinting’ga qarshi maxsus brauzerlardan foydalanish
Masalan, izlarni minimallashtiruvchi maxsus konfiguratsiyaga ega brauzerlar yoki kengaytmalar qo‘shimcha himoya taqdim etishi mumkin.
Har bir tanlovning o‘ziga xos afzallik va kamchiliklari mavjud. Bu esa “maxfiylik paradoksi”ni yuzaga keltiradi: reklama bloklovchilar foydalanuvchini himoya qiladi, biroq ayni paytda uni aniqlash uchun qo‘shimcha signal ham yaratadi.
AdBlock filtr ro‘yxatlari internet tajribasini yaxshilaydi, zararli skriptlar va kuzatuvchilardan himoya qiladi. Ammo mamlakatga xos sozlamalar foydalanuvchining raqamli profilini noyoblashtirib, VPN yashira olmaydigan qo‘shimcha ma’lumotlarni oshkor qilishi mumkin.
Shu sababli, anonimlikka jiddiy e’tibor beradigan foydalanuvchilar shuni anglab yetishi lozim:
VPN muhim vosita, ammo u mutlaq himoya kafolati emas.
Raqamli xavfsizlik ko‘p qatlamli yondashuvni talab qiladi. Har bir brauzer sozlamasi, har bir kengaytma va har bir filtr ro‘yxati — bu sizning internetdagi shaxsingizni shakllantiruvchi elementdir.
Bugungi kunda maxfiylik — bu oddiy tugmani bosish emas, balki ongli va muvozanatli tanlovlar majmuidir.
